Wat gebeurt er in je hoofd wanneer je wordt opgelicht?

Hoe spelen fraudeurs in op onze emoties zoals angst, urgentie of vertrouwen?

Fraudeurs weten precies hoe ze emoties kunnen bespelen. Ze maken gebruik van het feit dat de meeste mensen van nature geneigd zijn anderen te vertrouwen. En meestal is dat ook terecht. Maar fraudeurs doen er alles aan om zo betrouwbaar mogelijk over te komen – en dat maakt het verraderlijk.

Een tactiek om mensen beslissingen te laten nemen die ze normaal niet zouden nemen is het oproepen van stress, bijvoorbeeld door angst voor verlies of door urgentie te creëren. Denk aan berichten waarin staat dat je nu moet handelen. Of je wordt onverwachts gebeld over iets dat je raakt – je geld. Je schrikt en de persoon aan de andere kant van de lijn lijkt behulpzaam. Ze bouwen eerst vertrouwen op, stellen je gerust en doen alsof ze je willen helpen.

In zo’n stressvolle situatie denk je minder goed na en kies je sneller voor de meest voor de hand liggende optie - precies wat de oplichter wil.

Of ze gebruiken juist het tegenovergestelde: verleiding. Ze beloven een prijs, een grote korting of een andere beloning. Die positieve prikkel zorgt ervoor dat je minder alert bent op risico’s. In de opwinding van het moment zie je minder snel dat er iets niet klopt.

Wat maakt dat mensen achteraf denken: "Hoe kon ik hier intrappen?"

Iedereen kan slachtoffer worden van online fraude. Dit komt vooral doordat mensen niet verwachten dat iemand hen probeert op te lichten. En dat is eigenlijk een gezonde houding: de meeste mensen leven gelukkig niet in een omgeving vol wantrouwen. Juist daarom komt het als een verrassing als het wél gebeurt.

Bovendien gebeurt oplichting vaak in een stressvolle situatie. Onder druk denken we minder helder na en maken we sneller keuzes die we normaal niet zouden maken. Pas achteraf, als de stress is gezakt, kunnen we weer logisch redeneren en zien we waar het misging.

Hoe kan je gevoel een waarschuwing zijn tegen fraude?

Fraudeurs spelen in op emoties, zoals angst, stress of urgentie. Dat gaat gepaard met lichamelijke reacties, zoals een versnelde ademhaling, een hogere hartslag of zweten. Zulke signalen kunnen een waardevolle waarschuwing zijn tegen fraude.

Merk je bijvoorbeeld tijdens een telefoongesprek dat je gespannen raakt of wordt overdonderd? Neem dat gevoel serieus. Stop het gesprek, neem afstand en geef jezelf de ruimte om rustig na te denken. De kans is groot dat je anders iets doet waar je later spijt van krijgt.

Kun je een tip geven om mentaal weerbaarder te worden tegen online fraude?

Zeker! Het begint met het leren herkennen van je eigen stresssignalen, zoals een versnelde ademhaling, een verhoogde hartslag of zweten. Die signalen kunnen erop wijzen dat je in een situatie zit waarin je minder helder nadenkt. Daarnaast helpt het om situaties te leren herkennen waarin het risico op fraude groter is – bijvoorbeeld wanneer er sprake is van tijdsdruk, onverwachte verzoeken of emotionele druk.

Wat kan helpen, is het oefenen van dit soort situaties. Stel jezelf de vraag: hoe zou een poging tot oplichting aan de deur of via de telefoon eruitzien? Wat voel je dan? Hoe reageer je? Door dit vooraf te verkennen, word je alerter op signalen in het moment zelf.

Maar toch blijft het lastig. We gaan er van nature van uit dat anderen te goeder trouw zijn – en dat is in de bredere maatschappelijke context maar goed ook.

Meer lezen over het herkennen en voorkomen van fraude? Ga naar www.voorkomfraude.nl.