'Fraude begint met een gevoel'

Waarom maken emoties mensen extra vatbaar voor fraude?

"Emoties vernauwen onze aandacht. Als je bang, verliefd of heel enthousiast bent, richt je brein zich vooral op datgene wat op dat moment belangrijk voelt: het gevaar oplossen, iemand helpen of een mooie kans grijpen. Je hebt dan minder mentale ruimte om rustig te controleren of het verhaal eigenlijk wel klopt.

Fraudeurs versterken dat effect vaak met tijdsdruk. Je moet nú handelen, anders raak je geld kwijt, loopt iemand gevaar of verdwijnt de kans. Daardoor ga je sneller en intuïtiever beslissen. Dat is geen domheid, maar normaal menselijk gedrag."

Waarom zeggen slachtoffers achteraf vaak: 'Normaal zou ik dit nooit doen'?

“Fraudeurs vertellen meestal niet meteen het hele ongeloofwaardige verhaal. Ze bouwen het stap voor stap op. Ze beginnen met iets dat herkenbaar en aannemelijk klinkt, bijvoorbeeld dat er een verdachte betaling is gezien of dat een familielid dringend hulp nodig heeft. Vervolgens geven ze kleine stukjes informatie die het verhaal bevestigen en vragen ze om een eerste, ogenschijnlijk onschuldige handeling.

Als je die eerste stap eenmaal hebt gezet, voelt de volgende stap vaak minder vreemd. Je hebt dan als het ware al geaccepteerd dat het basisverhaal klopt. De fraudeur sluit daar steeds op aan en verhoogt de druk geleidelijk. Zo ontstaat er een keten van kleine beslissingen, terwijl je achteraf vooral die ene grote, onbegrijpelijke eindhandeling ziet.

Achteraf zie je alle rode vlaggen tegelijk en ken je de afloop. Tijdens de fraude zie je steeds maar één stukje van het verhaal. Daarom zeggen slachtoffers vaak: ‘Normaal zou ik dit nooit doen.’ Dat klopt waarschijnlijk ook. Ze hebben niet in één keer besloten iets heel vreemds te doen, maar zijn stap voor stap meegenomen in een zorgvuldig opgebouwd verhaal.”

Waarom is juist even niets doen vaak de beste reactie op een mogelijke fraudepoging?

"Omdat fraudeurs er alles aan doen om jou in beweging te krijgen. Ze creëren haast, zetten druk en zorgen dat je het gevoel krijgt dat je onmiddellijk iets moet doen. Zolang je meegaat in dat tempo, blijf je in hun verhaal zitten.

Door even niets te doen, doorbreek je dat proces. Je geeft jezelf tijd om uit de emotie en de tijdsdruk te komen en opnieuw te kijken: klopt dit verzoek eigenlijk, is dit de normale werkwijze en kan ik het via een andere route controleren?

Pauzeren betekent dus niet dat je het probleem negeert. Het betekent dat je de regie terugneemt. Hang op, klik niet verder en neem zelf contact op via een vertrouwd kanaal. Een echte bank, organisatie of bekende zal het nooit erg vinden dat je iets controleert. Een fraudeur heeft er juist belang bij dat je dat niet doet."

Wat is het grootste misverstand dat mensen hebben over slachtoffers van fraude?

“Het grootste misverstand is dat slachtoffers naïef, dom of goedgelovig zouden zijn. Mensen denken vaak: ‘Ik zou die signalen wel herkennen.’ Maar fraude draait meestal niet om een gebrek aan intelligentie. Het draait om timing, emotie, vertrouwen en een verhaal dat stap voor stap geloofwaardig wordt gemaakt.

Fraudeurs zoeken naar een ingang die past bij wie iemand is. Iemand die behulpzaam is, reageert sneller als een ander in nood lijkt. Iemand die verantwoordelijk is, wil direct handelen als er zogenaamd fraude op de rekening plaatsvindt. En iemand die verliefd is, wil graag geloven dat de ander oprecht is. Juist normale en vaak positieve menselijke eigenschappen kunnen zo worden misbruikt.

Door slachtoffers achteraf te veroordelen, onderschatten we bovendien hoe professioneel sommige fraudeurs te werk gaan. En het vergroot de schaamte, waardoor slachtoffers minder snel hulp zoeken of aangifte doen. Terwijl het veel zinvoller is om te vragen: welke omstandigheden maakten deze fraude op dat moment geloofwaardig?”

Wat is de belangrijkste tip die je mensen wilt meegeven om fraude te voorkomen?

"Maak van onverwachte druk een automatisch pauzesignaal. Zodra iemand je onder tijdsdruk vraagt om geld over te maken, gegevens of codes te delen, software te installeren of af te wijken van de normale werkwijze: stop dan even.

Vraag jezelf niet alleen af of het verhaal geloofwaardig klinkt. Fraudeurs zijn juist heel goed in het geloofwaardig maken van hun verhaal. Kijk vooral naar wat iemand van je vraagt: is dit normaal, en kan ik het verzoek via een andere, betrouwbare route controleren?

Verbreek zo nodig het contact en neem zelf opnieuw contact op via een telefoonnummer of kanaal dat je al kent. De belangrijkste boodschap is: voel je angst, stress of word je onder druk gezet, pauzeer dan. Pauzeren is geen overdreven reactie, maar een manier om de regie terug te nemen."