Speech Chris Buijink voor het symposium ondermijnende criminaliteit in Deurne

(gesproken woord telt)

Dames en heren

Laat mij u om te beginnen meenemen naar de provincie Groningen

Kale akkers tot aan de einder. Nergens in Nederland kun je zover kijken. Eindeloze leegte.

Een aantrekkelijk gebied voor wie de drukte van de Randstad wil ontvluchten op zoek naar rust en ruimte. Zeker als je bedenkt dat de vierkante meter prijs van vastgoed op nog geen kwart ligt van wat je in de rest van Nederland betaalt.

Het zal u niet verbazen ook criminele bendes dit gebied sinds een aantal jaren hebben ontdekt

Voor een prikje koop je een mooie herenboerderij in the middle of nowhere en in de enorme schuur begin je een hennepkwekerij. Kassa, en geen haan die er naar kraait.

Gelukkig heeft de politie in de afgelopen jaren een aantal spectaculaire vangsten gedaan

Zo ook in Appingedam, 20 kilometer ten noord oosten van Groningen

In een opsporingsonderzoek naar grootschalige en georganiseerde hennepteelt in de stad Groningen en omstreken waren de hoofdverdachten een drietal broers. Het viel op dat zij allen investeerden in woningen die zij verhuurden aan derden. De oudste broer bezat een woning in Appingedam. Hij verhuurde de woning aan iemand die lid was van de zelfde criminele organisatie voor 1300 euro per maand, een gigantisch bedrag voor die omgeving.

De hypotheeklasten waren slechts € 470 per maand, dus de oudste broer verdiende behoorlijk aan deze “belegging”. Op de actiedag trof de politie, zoals verwacht, een hennepkwekerij aan. De bewijslast tegen de oudste broer voor de hennepkwekerij was echter beperkt en de huurder nam de volledige schuld van de kwekerij op zich.

Maar de inspecteur van dienst liet het er niet bij zitten. In een ver verleden was hij makelaar geweest dus hij ging hij op zoek naar de hypotheekverstrekker

De woning was gefinancierd bij een Nederlandse bank. De hypotheek was bedoeld voor de financiering van de woning voor eigen bewoning door de aanvrager van de hypotheek. Verhuur aan derden was niet toegestaan Samen met bevindingen uit andere onderzoeksbronnen ontstond zo een verdenking van hypotheekfraude gepleegd door de oudste broer die kon worden doorgegeven aan de bank..

Vervolgens kon de bank aangifte doen van fraude en de hypotheek opeisen

met andere woorden: de hoofdverdachte (de oudste broer) moest de hypotheek voor een bepaalde datum ineens aflossen. Inmiddels is de woning per executieveiling verkocht, waardoor het pand niet meer in handen van de criminele organisatie is. De hoofdverdachte is daarnaast opgenomen in het Externe Verwijzingsregister van banken waardoor hij 8 jaar lang niet of nauwelijks zaken kan doen met Nederlandse financiële instellingen.

Dit voorbeeld staat niet op zichzelf

In Rotterdam hebben banken, politie en OM in een convenant afgesproken dat alle geruimde panden worden gemeld bij de bank

En ook in de politie regio Zeeland- West-Brabant heeft een pilot gelopen waarbij politie en gemeenten ruimingen doormelden aan de stichting fraudebestrijding hypotheken

Perfecte voorbeelden van hoe publiek en privaat kunnen samenwerken om ondermijning tegen te gaan

Maar nog te vaak is de samenwerking ad hoc en afhankelijk van toevallig lokaal initiatief

Daarom maken wij ons vanuit de NVB hard om nog dit jaar een landelijk convenant te sluiten met politie, OM en de Vereniging Nederlandse Gemeenten.

Een ander mooi voorbeeld van hoe publiek-private samenwerking ons helpt in de strijd tegen georganiseerde criminaliteit en ondermijning is het project malafide stichtingen in Amsterdam.

Bij verschillende vormen van criminaliteit spelen stichtingen een grote rol

Door een gebrek aan transparantie en toezicht wordt deze rechtsvorm vaak als rookgordijn misbruikt door criminele organisaties.
Banken, de gemeente Amsterdam, OM, politie en FIU werken daarom samen om stichtingen beter in beeld te krijgen. Door publiek en private informatie bij elkaar te brengen kan het hele plaatje worden bekeken. Inmiddels heeft dit project al een aantal meldingen van ongebruikelijke transacties opgeleverd en werken alle partijen aan geschikte indicatoren om het kaf van het koren te kunnen onderscheiden.

Nu hoor ik u denken: leuk deze voorbeelden. Maar hoe zit het dan met ING die in september een miljoenen boete moest betalen omdat de bank nalatig is geweest bij het bestrijden van witwassen.

Een van de belangrijkste kenmerken van ondermijnende criminaliteit is dat het maatschappelijke structuren of het vertrouwen daarin schaadt.

De schikking van september raakte niet alleen ING maar de reputatie van de hele sector. Het toch al broze vertrouwen van de samenleving in banken, kreeg hierdoor opnieuw een knauw.

De verontwaardiging in de samenleving en politiek Den Haag was groot

Laat er geen misverstand over bestaan: Het spreekt vanzelf dat iedere bank gehouden is zijn poortwachtersfunctie zo goed mogelijk in te vullen en de processen daarvoor op orde te hebben

Maar ik ben wel blij dat die verontwaardiging nu plaats begint te maken voor een dialoog. Want mede door nieuwe technologie ligt hier voor banken een uitgelezen kans om in de komende jaren samen met het OM en de opsporingsdiensten flinke verbeterslagen te maken.

Voor ik daar op in ga zal ik u eerst iets meer vertellen over hoe banken die zo belangrijke rol van poortwachter van ons financiële systeem vervullen.

Allereerst zijn banken op basis van de Wwft verplicht om grondig onderzoek te doen naar hun klanten: Know your customer oftewel KYC. Zowel bij toelating als periodiek na acceptatie.

Banken gebruiken hier onder andere externe informatie van private dienstverleners om te bepalen of een klant tot een hoge risicogroep behoort. Daarbij kan het gaan om negatieve berichtgeving in de media. Of dat iemand als een political exposed person, een zogenoemde PEP, wordt aangemerkt in het land van herkomst.

Banken stemmen de intensiteit van die klantonderzoeken af op een inschatting van het risico dat u betrokken raakt bij witwassen of corruptie. Zo’n onderzoek zal voor een bedrijf met een complexe structuur langer duren dan voor een particuliere klant. En voor u als u als burgemeester langer duren dan voor de bakker op de hoek.

En voor landelijke politici en bestuurders geldt sinds dit jaar dat ze als politiek prominent personen standaard onderworpen moeten worden aan een verscherpt onderzoek

Voor particulieren geldt dat iedereen uiteindelijk recht heeft op een bankrekening en dat je als bank een klant dus ook niet kunt weigeren.

Dat is anders voor bedrijven. Soms is het risico op witwassen zo groot dat je als bank een klant moet weigeren. Bijvoorbeeld bedrijven waar de geldstromen nog grotendeels cash zijn.

En dat zorgt ook weer voor dilemma’s want sekswerkers, coffeeshops en bitcoinhandelaren vinden het niet fijn als ze geen bankrekening kunnen openen. Banken zullen ze ook niet categorisch uitsluiten maar het kan in bepaalde branches lastig zijn om een rekening te openen.

Banken mogen de uitkomsten van de klantonderzoeken niet onderling delen. Dit betekent dat de klant bij elke bank dezelfde informatie moet aanleveren en dat elke bank opnieuw een onderzoek moet uitvoeren om het risicoprofiel te bepalen.

Het is terecht dat minister Hoekstra dit vorige week tijdens een overleg in de tweede kamer ‘tenenkrommend’ noemde en ik ben blij dat het kabinet gaat onderzoeken of banken meer informatie mogen gaan delen. In het Verenigd Koninkrijk mogen banken dat onder voorwaarden wel.

Om effectiever te zijn in de aanpak tegen witwassen is het niet alleen belangrijk dat banken meer mogelijkheden krijgen om informatie uit te wisselen maar ook dat de overheid bepaalde informatie beschikbaar stelt om informatie van de klant te verifiëren.

We kunnen winst behalen via het nog in te voeren UBO register waarin de uiteindelijke belanghebbenden van een onderneming komen te staan. Door banken toegang te geven tot de data help je banken om hun poortwachtersfunctie te uit te voeren.

Het verifiëren van NAW-gegevens in de BasisRegistratie Personen en het gebruik van het BSN nummer door banken zijn andere voor de hand liggende voorbeelden waarmee de overheid banken beter in staat kan stellen om ondermijning tegen te gaan.

Het initiatiefwetsvoorstel van de Kamerleden Alkaya en Nijboer om een algemeen aandeelhoudersregister in te voeren is hier ook belangrijk.

Ik zeg het nogmaals: banken moeten hun poortwachtersfunctie goed vervullen, maar als het ons ernst is met de strijd tegen ondermijning en terrorisme, is ook de politiek gehouden prioriteit te geven aan het wegnemen van belemmeringen die een effectieve aanpak in de weg staan!

Een tweede belangrijke verplichting voor banken op basis van de Wwft is dat zij de ruim 8,5 miljard transacties die er jaarlijks worden gedaan, monitoren.

Al die transacties worden afgezet tegen het profiel van de klant en als de transactie afwijkt van het profiel dan komt dit naar boven als alert. Als u als bestuurder normaal alleen salaris ontvangt op uw bankrekening dan zal er bij de bank een alert afgaan als een projectontwikkelaar opeens een groot bedrag op uw rekening stort.

De monitoringsystemen van banken genereren zo ongeveer 400.000 alerts per jaar.

Meer dan 95 % van deze alerts blijken na onderzoek niet ongebruikelijk te zijn. Zo’n onderzoek is mensenwerk en kan in complexe gevallen enige weken duren. Uiteindelijk levert dit jaarlijks 23.000 ongebruikelijke transacties op.

En daarmee komen we op de derde taak van banken als het gaat om het bestrijden van witwassen: het melden van ongebruikelijke transacties bij de FIU

Van de 23.000 meldingen door banken werden in 2017 ruim 4000 ook als verdacht aangemerkt door de FIU. Een veel kleiner aantal leidt uiteindelijk ook tot een opsporingsonderzoek.

Dat kan beter als we de handen ineenslaan

Daarom onderzoeken we als banken nu of we het KYC proces en het monitoren van transacties niet gezamenlijk kunnen doen zodat we intensiever samen met FIU en opsporingsdiensten naar het hele plaatje kunnen kijken.

Net zoals dat FIU, politie en het OM jaarlijks bepalen op welke vormen van criminaliteit de focus ligt, is het zaak dat banken deze thema’s ook leidend laten zijn in hun risico-weging. Hierdoor wordt gefocust op de echte dreigingen en worden transacties gemeld die daadwerkelijk ook door de politie en het OM zullen worden gebruikt in opsporingsonderzoeken.

Tot slot: Afgelopen week noemde oud minister Dijsselbloem de financiële crisis op onze nieuwjaarsbijeenkomst een blessing in disguise omdat Nederlandse banken er veiliger en stabieler uit zijn gekomen.

Ik hoop dat we straks het zelfde kunnen zeggen over de schikking van het OM met ING

Want ik ben er van overtuigd dat we als publieke en private partijen slimmer samen moeten werken om de ondermijning van onze samenleving door criminelen tegen te gaan. Wij staan klaar om onze maatschappelijke rol hierin te blijven spelen en samen met andere poortwachters en de publieke diensten deze belangrijke strijd te voeren!