Duurzaam financieren in het licht van vrijwillige initiatieven en Europese regelgeving

15 oktober 2020
Kan de financiële sector de motor kan zijn achter de energietransitie? De sector neemt veel eigen initiatief op vrijwillige basis en draagt door middel van pilots en consultatiereacties bij aan toekomstige Europese wetgeving. Maar de sector kan het niet alleen. Overheid en toezichthouders moeten heldere kaders stellen waarbinnen klanten samen met banken proactief kunnen acteren. Dit is des te belangrijker geworden net nu de COVID-19 pandemie een kans biedt om duurzame financiering in te zetten voor een groen slim herstel.

Auteurs: drs. Chr.P. Buijink, mr. M.E. Hazelzet en mr. F.J. Mreijen(1)

Dit artikel verscheen eerder in Financieel Recht 

1. Inleiding

That’s why they are calling on leaders from all sectors to do exponentially more to address the climate emergency.
We are quickly nearing our last opportunity to be on the right side of history.
Let’s make 2020 the year we put the world for a carbon-neutral future.(2)

Dat zei VN secretaris generaal António Guterres op de Klimaattop in Madrid in 2019. In 2020 leven we opeens in een hele andere realiteit. De COVID-19 pandemie heeft een grote impact op mensen, bedrijven en economieën. Het spreekt voor zich dat directe steun aan in de kern gezonde bedrijven nu essentieel is. Maar laten we vooral nu ook al nadenken over hoe investeringen gericht op herstel slimmer ingezet kunnen worden. Want de klimaatcrisis is nog steeds even acuut, ook al domineert die nu even niet voorpagina’s.

Nationaal en internationaal wordt er vaak naar de financiële sector gekeken, omdat financiële instellingen een cruciale rol kunnen spelen bij de verduurzaming van de reële economie. Banken kunnen via hun klanten inderdaad een belangrijke rol spelen in de beoogde transitie. Maar dit kunnen zij niet alleen. De overheid moet heldere kaders stellen, waardoor banken samen met hun klanten tijdig goede keuzes kunnen maken om bij te dragen aan de transitie. Het is dus een wisselwerking tussen verschillende actoren. Met de komende regelgeving vanuit Europa wordt dat des te belangrijker.

Financiële instellingen werken al langer aan een antwoord op de vraag hoe ze klimaatimpact mee kunnen wegen in hun beslissingen. Al snel werd daarbij duidelijk dat het verstandig is om samen te werken. Door effectieve samenwerking kunnen standaarden ontwikkeld worden en kunnen best practices gedeeld worden. In de afgelopen jaren hebben we verschillende sector-brede initiatieven gezien. Er is ook breder draagvlak ontstaan wereldwijd, een voorbeeld daarvan zijn de Principles for Responsible Banking.(3)

In dit artikel gaan we dieper in op de rol die de bancaire sector kan pakken. We zullen in dit artikel beschrijven hoe banken bijdragen aan de financiering van de verduurzaming van de reële economie en hoe zij rekening houden met de risico’s op hun balans. Daarbij schetsen we de ontwikkeling van aanvankelijk veel initiatieven op basis van vrijwilligheid naar steeds meer regelgeving en toezicht rondom duurzaamheid. Duurzaamheid wordt daarmee ook een kwestie van compliance. Tenslotte werpen we de vraag op of er niet teveel verwacht wordt van de financiële sector als primaire oplosser van de klimaatcrisis. Welke rol moeten andere stakeholders spelen? Samenwerking is essentieel in het licht van de huidige COVID-19 pandemie.

2. Rol van de financiële sector

2.1. Geschiedenis

Dat banken samenwerken op het thema duurzaamheid lijkt vandaag de dag vanzelfsprekend. Dat was het lange tijd niet. Banken zagen hun duurzaamheidsbeleid vooral als iets waarop ze zich van elkaar konden onderscheiden. De noodzaak om in gezamenlijkheid tot initiatieven te komen werd nog niet gezien. Duurzaam bankieren was een concurrerend thema en de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat er ook grote verschillen waren tussen het duurzaamheidsbeleid van banken. Duurzaamheid als thema werd met name gebruikt door de afdelingen communicatie en marketing en van een integrale strategie binnen de bank was vaak nog geen sprake.

Toen de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) in 2013 een visiedocument op de sector publiceerde, ‘Naar een nieuwe balans’, werd daarin geen expliciete aandacht besteed aan duurzaamheid. Banken vonden het op dat moment nog niet opportuun hier gezamenlijk in op te trekken(4). Het visiedocument vormde echter wel de basis voor een reeks dialooggesprekken met diverse stakeholders, die kritiek uitten op het gebrek aan collectieve ambitie op het gebied van duurzaamheid. Toen de NVB kort daarna startte met de vernieuwing van de Code Banken, waarvoor ook een brede publieke consultatie werd ingezet, werd verduurzaming voor het eerst een collectief thema. In het Maatschappelijk Statuut, dat werd gekoppeld aan de vernieuwde Code Banken, werd expliciet aandacht besteed aan duurzaamheid (5). Banken dragen vanuit hun maatschappelijke verantwoordelijkheid bij aan een duurzame economie. Elke bank geeft daar uiting aan via zijn missie en kernwaarden in eigen beleid.

Het Maatschappelijk Statuut vormde de basis voor de verdere gezamenlijke activiteiten van de bankensector. Zo werd er een gezamenlijke visie en strategie ontwikkeld waaruit diverse activiteiten voortkwamen. Daarnaast blijft duurzaamheid een onderwerp waar banken op willen concurreren. Maar op het gebied van kennisuitwisseling en commitments wordt tegenwoordig nauw samengewerkt. Naast andere initiatieven, zoals het IMVO Convenant Bancaire Sector op het gebied van mensenrechten (6), richten banken zich op twee kanten van klimaatverandering. Aan de ene kant dragen banken bij aan de CO2 vermindering door onder andere het financieren van daarop gerichte investeringen door hun klanten, dit wordt ook wel impact by banks genoemd. Aan de andere kant moeten banken de klimaatrisico’s op hun eigen balans in kaart brengen en integreren in hun risicomanagement, ook wel impact on banks genoemd. Hieronder gaan we op beide rollen van banken in.

2.2. Bijdrage banken aan de transitie (Impact by banks)

In 2015 werd het Akkoord van Parijs getekend, waarin onder andere is afgesproken om financiële stromen te mobiliseren om de aarde te beschermen tegen klimaatverandering. Ook Nederland heeft zich daaraan gecommitteerd door middel van een Klimaatakkoord, dat beoogt CO2 uitstoot te verminderen: 49% minder uitstoot in 2030 ten opzichte van 1990. (7) Banken spelen hierbij een belangrijke rol als financier om deze transitie voor hun klanten mogelijk te maken. Daarom hebben ruim 50 financiële instellingen zich in juli 2019 vrijwillig gecommitteerd om bij te dragen aan het realiseren van de klimaatdoelen van het kabinet in het zogenoemde Commitment financiële sector.(8)

Dit houdt in dat de instellingen de klimaatimpact van hun relevante financieringen en beleggingen gaan meten en daarover rapporteren vanaf boekjaar 2020. (9) Vanaf uiterlijk 2022 zullen ze actieplannen, inclusief reductiedoelstellingen, publiceren om hun portefeuilles in lijn te brengen met de doelstellingen van het Akkoord van Parijs. Naast het meten en reduceren van klimaatimpact hebben financiële instellingen zich ook gecommitteerd aan het mede financieren van de energietransitie.

Het is daarbij wel van belang dat er voldoende financieringsmogelijkheden zijn om bij te dragen aan het welslagen van de plannen uit het Klimaatakkoord. Ook moet de overheid de juiste randvoorwaarden borgen.

Financiële instellingen werken sinds een aantal jaren aan methoden om de klimaatimpact van ondernemingen en projecten die worden gefinancierd, te meten en te rapporteren. In Nederland worden het Platform Carbon Accounting Financials (PCAF) en de Paris Agreement Capital Transition Assessment (PACTA) het meest gebruikt.(10) PCAF richt zich op het meten en rapporteren van absolute CO2 emissies, terwijl PACTA zich richt op de technologiemix die nodig is om portefeuilles in lijn te brengen met het Akkoord van Parijs. PCAF en PACTA zijn beide geschikt om het startpunt van een bepaalde sector of portefeuille te bepalen en in gezamenlijkheid toe te werken naar transitiepaden om emissies te reduceren.(11) Dit zijn complementaire meetmethoden. Ze kunnen dus in aanvulling op elkaar gebruikt worden.

Een uitdaging is de beschikbaarheid van volledige en historische data, bijvoorbeeld van daadwerkelijk energieverbruik. In samenwerking met de overheid en andere stakeholders moet daarom een oplossing voor betere beschikbaarheid van data gezocht worden.



2.3. Klimaatrisico’s op de balans van de bank (Impact on banks)

De mogelijke economische implicaties van klimaatverandering zijn al decennia onderdeel van het (academisch) debat. Dit gold echter nog niet voor de financiële implicaties van klimaatverandering. In de afgelopen jaren is er meer aandacht gekomen voor de financiële risico’s die gepaard gaan met klimaatverandering, ook wel klimaatrisico’s genoemd. Ook begeven toezichthouders zich steeds meer op dit vlak, met het recent door De Nederlandsche Bank (DNB) uitgebrachte Good Practice document over klimaatrisico’s en de consultatie over de Guide on climate and environmental related risks van de Europese Centrale Bank (ECB).(12) Hierbij wordt niet zozeer gekeken naar de effecten van bancaire activiteiten op het klimaat en klimaatverandering, maar wordt juist gekeken naar de potentiële financiële impact die klimaatgerelateerde risico’s kunnen hebben op de balans van banken. Dit zijn reële risico’s voor de bancaire sector en het financiële systeem. Onderzoekers wijzen op het feit dat wanneer deze financiële klimaatrisico’s niet adequaat in kaart worden gebracht en worden geadresseerd, er een risico bestaat dat klimaatverandering de bron wordt van een financiële systeemcrisis.(13) Dit wordt onderschreven door toezichthouders.(14)

De bancaire sector onderschrijft het belang van het meenemen van klimaatgerelateerde risico’s in de risicomanagement-praktijk van banken, mits de materialiteit en proportionaliteit daarbij worden gewaarborgd, afhankelijk van de relevantie en de grootte van de instelling.

Deze verdere integratie van klimaatrisico’s in de governance, het risicomanagement en in rapportages biedt nieuwe uitdagingen.(15) De recente bloemlezing van de werkgroep klimaatrisico’s van het Platform voor Duurzame van Financiering van DNB geeft ook aan dat we nog in de startfase van meting, monitoring en beheersing van klimaatgerelateerde risico's zitten.(16) Uitdagingen hierbij zijn onder andere het ontbreken van vergelijkbare data en de veel langere horizon en daarmee grotere onzekerheid die kleeft aan klimaatrisico’s. En waar de traditionele manier van risicomanagement vooral gebaseerd is op historische data moet er nu veel meer gekeken worden naar mogelijke toekomstige scenario’s.(17)

Het Network for Greening the Financial System van de centrale banken, dat onderzoekt hoe duurzaamheid beter verankerd kan worden in het financiële toezicht, geeft als optie dat bepaalde scenariomodellen bruikbaar zijn.(18) Op het moment dat er meer data beschikbaar zijn om duurzaamheidsvariabelen te kunnen kwantificeren, zal het mogelijk worden om bepaalde duurzaamheidsvariabelen te integreren in het risicomanagement. Dit betekent niet dat banken intussen stilzitten. Banken werken al met deze uitdagingen en leren hierbij steeds meer over het opnemen van klimaatgerelateerde risico’s in de bancaire praktijk van risicobeheersing. Bijvoorbeeld door te participeren in pilots van de Europese Banken Autoriteit (EBA) en van de United Nations Environmental Programme - Financial Institutions inzake het klimaatrisico raamwerk van de Task Force on Climate Related Disclosures en door het uitwisselen van good practices zoals de bloemlezing van DNB.(19) Door participatie in pilots zoals die van de EBA verkrijgen banken meer inzicht in goed klimaatrisico management en verkennen ze hoe de toekomstige Europese taxonomie van toepassing kan zijn op de risicokant van de bank. In de volgende paragraaf wordt de taxonomie uitgebreider besproken. Ook kunnen instellingen betere inzichten in klimaatrisico’s verkrijgen door gesprekken met hun klanten.(20) Nadat klimaatrisico’s goed zijn onderzocht voor de langere termijn horizon, data gaps en methodologieën, zou het een logische stap zijn om verder te onderzoeken wat de mogelijkheden zijn in het toezichtraamwerk. Dit wordt meegenomen in het Action Plan on Sustainable Finance van EBA. Banken zijn van harte bereid om mee te denken met toezichthouders.



2.4. Sustainable Finance Action Plan

Gaat het wel snel genoeg, is de vraag? Er gaat in de EU volgens de Europese Commissie (EC) nog onvoldoende kapitaal naar duurzame investeringen.(21) Het in 2030 behalen van de klimaat- en energiedoelstellingen vraagt al aanvullende investeringen van ongeveer 260 miljard euro per jaar voor 2030.(22) De financiële instellingen kunnen een belangrijke rol spelen door met groene financieringen bij te dragen aan het Akkoord van Parijs en aan de duurzame ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties, door bijvoorbeeld duurzame technologieën en bedrijven te financieren.(23) In toenemende mate wordt duurzaamheid een onderwerp dat door wet- en regelgeving gereguleerd wordt. Uit het EU Sustainable Finance Action Plan zijn verschillende wetgevingsinitiatieven ontstaan. Daarbij hebben we weinig tijd om eindeloos te debatteren over de juiste wetgeving (24). Zo is in juni 2020 de taxonomie verordening opgesteld.(25) Via de taxonomie moet er een gedeeld beeld komen over wat ecologisch duurzame economische activiteiten zijn en wanneer investeringen geclassificeerd kunnen worden als groen.(26) Volgens de EC is dit het belangrijkste initiatief. (27) Dit komt mede omdat de taxonomie een uniform begrip creëert van wat duurzaam is. Dat begrippenkader wordt in verschillende andere verordeningen en actieplannen gebruikt, zoals in de Sustainable Finance Disclosure Regulation (SFDR) en het EBA Action Plan on Sustainable Finance. (28) Het is belangrijk dat de richtlijnen en voorstellen zoveel mogelijk op elkaar aansluiten, zeker omdat ze zo verweven zijn. Zo sluiten de criteria in de annex van de SFDR bijvoorbeeld niet goed aan bij de taxonomie verordening. Daarom is het belangrijk dat de herziening van de niet-financiële rapportage richtlijn zoveel mogelijk aansluit bij de SFDR en de taxonomie.(29)

3. Een samenwerking van verschillende actoren

De financiële sector wordt wel gezien als de driving force achter het mobiliseren van financieringen en investeringen naar een carbon neutrale samenleving, maar daarmee zijn we er nog niet. De bancaire sector krijgt in de nieuwe Europese regelgeving een zware rol toebedeeld, die hij zonder medewerking van klanten, overheid en toezichthouders niet waar kan maken. De verantwoordelijkheid neerleggen bij banken is niet de juiste weg, we moeten ons realiseren dat toezichthouders, overheden en klanten ook hun verantwoordelijkheid moeten nemen. Deze verschillende actoren spelen een essentiële rol, waarbij iedereen elkaar uiteindelijk zou moeten versterken. De EC is voorstander is van een versnelling van de transitie naar 55% reductie van de CO2 uitstoot uiterlijk in 2030.(30) Dit betekent dat het nog belangrijker is dat er bepaalde randvoorwaarden worden vervuld. Wij gaan hier kort in op de rol van de klant, overheid en de toezichthouder.



3.1. Klanten

Banken hebben een unieke positie omdat zij direct klantcontact hebben, van zakelijke klanten tot retail klanten. Tegelijkertijd zijn zij afhankelijk van hun klanten. Banken kunnen hun klanten stimuleren om te verduurzamen, maar uiteindelijk zal de klant zelf ook duurzamere keuzes moeten maken. Het is een transitie. De bank kan niet sneller gaan dan de klant wil, een klant bepaalt uiteindelijk zelf voor welke bank hij of zij kiest als de voorwaarden hem of haar niet bevallen. Een voorbeeld is de particuliere woningmarkt. Particuliere woningeigenaren voelen zich vaak nog niet aangemoedigd om te verduurzamen. Dit heeft mogelijk te maken met teveel onzekerheid en onduidelijkheid over bijvoorbeeld subsidies van de overheid, maar ook over het rendement van bewezen energiebesparende maatregelen.(31) Het is dan uiteindelijk aan de overheid, en niet aan de bank, om duidelijke kaders te scheppen. Dat wil niet zeggen dat de particuliere klant geen enkele actie kan ondernemen in de tussentijd. Banken zijn volop bezig om met hun klanten het gesprek aan te gaan over verduurzamingsmaatregelen.(32)



3.2. De overheid

De overheid kan op verschillende manieren een rol spelen. Door het ontwikkelen van heldere transitiepaden kunnen banken beter de transitie financieren. De overheid kan ook mede- financieren door middel van bijvoorbeeld subsidies en banken beter in staat stellen om goede investeringskeuzes te maken door het ondersteunen van het verkrijgen van goed vergelijkbare data.

Heldere kaders
Allereerst kan de overheid banken helpen bij het gericht ondersteunen van klanten door klimaatscenario’s en transitiepaden te ontwikkelen, met het Klimaatakkoord en het Akkoord van Parijs als uitgangspunt. Het is van belang dat de overheid heldere stippen op de horizon zet.(33) Een goed voorbeeld is de label C verplichting voor grotere kantoren die banken in staat stelden om tijdig met klanten in overleg te gaan over te nemen verduurzamingsmaatregelen om aan deze verplichting te voldoen.

Financiering
Op basis van heldere transitiepaden kunnen banken hun klanten helpen om tijdig de juiste keuzes te maken. Banken kunnen dan duurzame projecten beoordelen op financierbaarheid. Voldoende groene investeringsmogelijkheden met een prudent risicoprofiel vormen een belangrijke voorwaarde voor financiële instellingen om hun middelen te verplaatsen van ‘bruin’ naar ‘groen’. Dat wil nog niet zeggen dat alles gefinancierd kan worden. Als projecten vanwege een hoog risicoprofiel lastig door de markt te financieren zijn, kan de overheid helpen door middel van garanties en subsidies. De oprichting van Invest-NL kan hierbij waardevol zijn.(34) Maar ook aan de kant van de particuliere woningmarkt zijn subsidies goede voorbeelden.(35) Een deel van de projecten kan bijvoorbeeld door de markt gefinancierd worden, een deel kan door middel van een publiek-private samenwerking gefinancierd worden en een deel kan volledig gefinancierd worden door de overheid.

Beschikbaarheid van data
In dit artikel is al eerder het belang van data beschreven, zowel voor het financieren van de transitie als voor het bepalen van klimaatrisico’s. Europese ontwikkelingen hebben dat nog belangrijker gemaakt.(36) De sector is daarom voorstander van een ESG datawarehouse waarbij de EC de data coördineert op basis van publiek beschikbare bronnen van bedrijven.(37) Op nationaal niveau kan de overheid de banken helpen bij het leveren van energieverbruiksdata van gebouwen of bij het opstellen van definitieve energielabels.(38)



3.3. Toezichthouders

Toezichthouders spelen tot slot een belangrijke rol in het verder verkennen hoe klimaatrisico’s, maar ook mogelijke nieuwe risico’s zoals de afname van de biodiversiteit, zich vertalen naar de bankbalans. Het is belangrijk dat regelgeving en toezicht zich snel kunnen aanpassen aan alle ontwikkelingen die plaatsvinden.(39) Zo kan bijvoorbeeld een experimenteeromgeving (‘regulatory sandbox’) worden gecreëerd, waarin instellingen meer inzichten op kunnen doen op het gebied van klimaatrisico’s.(40)

4. Nieuwe realiteit door de COVID-19 crisis

Het debat dat nu speelt is of de COVID-19 pandemie op een positieve manier kan bijdragen aan de verduurzaming van de reële economie in plaats van die af te remmen. (41) We zullen daarbij rekening moeten houden met het feit dat financiële reserves van klanten zijn aangetast. De COVID-19 pandemie biedt volgens ons geen belemmering maar juist kansen als we op de juiste manier samenwerken. Uiteindelijk bestaat er geen tegenstelling tussen het klimaat en de economie; ze zijn juist onlosmakelijk verbonden. Zwak klimaatbeleid leidt op de lange termijn tot economische verliezen. Zoals beschreven in een recente IMF studie.(42) Daarom pleiten wij in het Green Recovery Business Statement ervoor om de Green deal zoveel mogelijk in lijn te brengen met de COVID-19 herstelplannen.(43)

5. Afsluitend

Financiële instellingen worden in toenemende mate gevraagd om de motor achter de energietransitie te zijn. Banken zetten zich in om door middel van vrijwillige initiatieven, zoals meetmethoden en actieplannen, bij te dragen aan de financiering van de energietransitie. Daarnaast participeren zij in initiatieven om klimaatrisico’s op hun eigen balans beter in kaart te krijgen. Inmiddels wordt dit versneld door Europese regelgeving.

Het is van belang dat we onderkennen dat een samenwerking van verschillende actoren essentieel is bij het tegengaan van klimaatverandering. We kunnen niet enkel naar de financiële sector kijken als driving force van klimaatverandering. Verschillende actoren moeten binnen hun invloedsferen een bijdrage leveren. Als de overheid bijvoorbeeld heldere transitiepaden opstelt dan kunnen klanten en banken tijdig verstandige keuzes maken. Ook de beschikbaarheid van vergelijkbare data speelt voor banken een grote rol bij het maken van goede investeringskeuzes. Als alle stakeholders hun verantwoordelijkheid pakken, dan is het mogelijk dat klimaatverandering in financieringen goed geïntegreerd wordt. Dit vormt ook een goede basis om uit te breiden naar andere belangrijke onderwerpen, zoals biodiversiteit en mensenrechten.

We staan nu voor een nieuwe uitdaging door de COVID-19 pandemie. Maar doordat de wereld veranderd is, kunnen we ook keuzes maken to build back better.44 Door slimme investeringen te doen biedt de pandemie ook vooral een kans om de transitie naar een duurzamere samenleving te versnellen. Banken zullen zich hier volop voor blijven inzetten.

Voetnoten

  1. Chris Buijink is de voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB), Maryse Hazelzet is adviseur duurzaamheid bij de NVB en Floris Mreijen is adjunct directeur bij de NVB.
  2. un.org/sg/en/content/sg/statement/2019-12-11/secretary-generals-remarks-high-level-event-caring-for-climate-cop25-delivered.
  3. unepfi.org/publications/principles-for-responsible-banking.
  4. Een nieuwe balans, naar een dienstbare stabiele en competitieve bankensector, nvb.nl/publicaties/position-papers-statements/een-nieuwe-balans-naar-een-dienstbare-stabiele-en-competitieve-bankensector.
  5. Toekomst gericht bankieren, nvb.nl/themas/bank-maatschappij/toekomstgericht-bankieren.
  6. IMVO-Convenant Bancaire Sector, imvoconvenanten.nl/nl/bancaire-sector.
  7. Klimaatakkoord, rijksoverheid.nl/onderwerpen/klimaatverandering/klimaatakkoord.
  8. Commitment van de Financiële Sector, klimaatakkoord.nl/documenten/publicaties/2019/07/10/commitment-van-de-financiele-sector.
  9. Vijftig instellingen tekenen voor klimaatdoelen, nvb.nl/nieuws/vijftig-financi%C3%ABle-instellingen-tekenen-voor-klimaatdoelen
  10. Meting van klimaatimpact, nvb.nl/publicaties/rapporten-verslagen-brochures/meting-van-klimaatimpact-climate-impact-measurement.
  11. Climate Risk and the Financial Sector: Sharing Good practices, Werkgroep Klimaatrisico’s Platform voor Duurzame Financiering DNB, p. 55, 2020, Werkgroep Klimaatrisico’s: bespreek als financiële instelling klimaatrisico’s met je klanten, 2020. dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/persberichten-2020/dnb389510.jsp.
  12. Good Practice Integration of climate-related risk considerations into banks’ risk management, DNB, 2020, Consultation Guide on climate and environmental related risks, ECB, 2020.
  13. P. Bolton,. M. Despres, L.A.P. da Silva, R. Svartzman, en F. & Samama, The green swan: Central banking and financial stability in the age of climate change, Bank for International Settlements, 2020.
  14. DNB, Overzicht financiële stabiliteit 2019, p. 36, , Bank of England, bankofengland.co.uk/climate-change, NGSF, Guide to climate Scenario analysis for central banks and 2020, p.7, Consultation Guide on climate-related and environmental risks, ECB, 2020.
  15. NVB Reactie op DNB Consultatie Good practice for the Integration of Climate related risk considerations into banks risk management, 2020.
  16. Climate Risk and the Financial Sector: Sharing Good practices, Werkgroep Klimaatrisico’s Platform voor Duurzame Financiering DNB, p. 55, 2020, Werkgroep Klimaatrisico’s: bespreek als financiële instelling klimaatrisico’s met je klanten, 2020, dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/persberichten-2020/dnb389510.jsp.
  17. Climate Risk and the Financial Sector: Sharing Good practices, Werkgroep Klimaatrisico’s Platform voor Duurzame Financiering DNB, p. 55, 2020, Werkgroep Klimaatrisico’s: bespreek als financiële instelling klimaatrisico’s met je klanten, 2020. dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/persberichten-2020/dnb389510.jsp.
  18. Guide to climate Scenario analysis for central banks and supervisors, NGSF, 2020, p.7, Prioriteiten voor duurzame financiering in Europa, 2020 nvb.nl/nieuws/prioriteiten-voor-duurzame-financiering-in-europa.
  19. EBA Action Plan on Sustainable Finance, 2019, p. 12, Pilot project on the implementation of the TCFD recommendations for Banks, UNEP-FI, Climate Risk and the Financial Sector: Sharing Good practices, Werkgroep Klimaatrisico’s Platform voor Duurzame Financiering DNB, 2020, Werkgroep Klimaatrisico’s: bespreek als financiële instelling klimaatrisico’s met je klanten, 2020, dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/persberichten-2020/dnb389510.jsp.
  20. Climate Risk and the Financial Sector: Sharing Good practices, Werkgroep Klimaatrisico’s Platform voor Duurzame Financiering DNB, p. 56, 2020, Werkgroep Klimaatrisico’s: bespreek als financiële instelling klimaatrisico’s met je klanten, 2020. dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/persberichten-2020/dnb389510.jsp.
  21. Mr. E.P. Roelofsen, ’Wat is de mogelijke impact van de aankomende Europese duurzaamheidswetgeving op pensioenfondsen’, FR 2020, afl. 6, p. 259- 266, p. 261.
  22. Overview of Sustainable Finance, ec.europa.eu/info/business-economy-euro/banking-and-finance/sustainable-finance/what-sustainable-finance_nl.
  23. Overview of Sustainable Finance, ec.europa.eu/info/business-economy-euro/banking-and-finance/sustainable-finance/what-sustainable-finance_nl.
  24. S. Kröner ‘Rosmalen, ‘Duurzaamheidsverplichtingen voor de financiële sector; een overzicht’, Tijdschrift Financieel Recht in de Praktijk, 2018, afl. 7-8, p. 26-35, p. 27.
  25. Verordening (EU) 2020/852 van het Europees Parlement end de Raad, van 18 juni 2020, betreffende de totstandbrenging van een kader ter bevordering van duurzame beleggingen en tot wijziging van Verordening (EU) 2019/2088.
  26. B. Bierens, ‘De bancaire zorgplicht, klimaatverandering en het Europese ‘Actieplan: duurzame groei financieren’’, in: D. Busch e.a., ‘Zorgplicht in de financiële sector’, Serie Onderneming en Recht deel 122, Deventer: Wolters Kluwer, p. 184.
  27. Mr. E.P. Roelofsen, ’Wat is de mogelijke impact van de aankomende Europese duurzaamheidswetgeving op pensioenfondsen’, FR 2020, afl. 6, p. 259- 266, p. 262.
  28. Verordening (EU) 2019/2088 van het Europese Parlement en de Raad, van 27 november 2019, betreffende informatieverschaffing over duurzaamheid in de financiële dienstensector.
  29. Prioriteiten voor duurzame financiering in Europa, 2020 nvb.nl/nieuws/prioriteiten-voor-duurzame-financiering-in-europa; Non-Financial Reporting Directive, EBF Response, 2020 ebf.eu/sustainable-finance/non-financial-reporting-directive-review-ebf-response, NVB steunt Europese voorstellen duurzaam beleggen, 2020, nvb.nl/nieuws/nvb-steunt-europese-voorstellen-duurzamer-beleggen.
  30. De Europese Green Deal, 2019, p. 4.
  31. Nibud: Huiseigenaren wachten met verduurzamen op overheid, Nibud, 2019, nibud.nl/beroepsmatig/nibud-huiseigenaren-wachten-met-verduurzamen-op-overheid en Verduurzamen eigen woning financieel onaantrekkelijk, PBL, 2020. pbl.nl/nieuws/2020/verduurzamen-eigen-woning-financieel-onaantrekkelijk.
  32. J. Pels. Zet alvast slimme stappen naar het verduurzamen van eigen wonen, Trouw, 4 september 2020.
  33. Banken willen samen met nieuw kabinet werken aan maatschappelijke uitdagingen, 2020, nvb.nl/nieuws/banken-willen-samen-met-nieuw-kabinet-werken-aan-maatschappelijke-uitdagingen.
  34. invest-nl.nl.
  35. Verduurzamen eigen woning financieel onaantrekkelijk, PBL, 2020, pbl.nl/nieuws/2020/verduurzamen-eigen-woning-financieel-onaantrekkelijk.
  36. B. Bierens, ‘De bancaire zorgplicht, klimaatverandering en het Europese ‘Actieplan: duurzame groei financieren’’, in: D. Busch e.a., ‘Zorgplicht in de financiële sector’ Serie Onderneming en Recht deel 122, Deventer: Wolters Kluwer, p. 188.
  37. Joint letter EACB, EBF, EFAMA, ESBG, IE, PE, A centralized register for ESG data in EU,2020 en Prioriteiten voor duurzame financiering in Europa, nvb.nl/nieuws/prioriteiten-voor-duurzame-financiering-in-europa.
  38. Climate Risk and the Financial Sector: Sharing Good practices, Werkgroep Klimaatrisico’s Platform voor Duurzame Financiering DNB, p. 56, 2020, Werkgroep Klimaatrisico’s: bespreek als financiële instelling klimaatrisico’s met je klanten, 2020. dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/persberichten-2020/dnb389510.jsp, Banken willen samen met nieuw kabinet werken aan maatschappelijke uitdagingen, factsheet duurzaamheid, 2020, nvb.nl/nieuws/banken-willen-samen-met-nieuw-kabinet-werken-aan-maatschappelijke-uitdagingen.
  39. Climate Risk and the Financial Sector: Sharing Good practices, Werkgroep Klimaatrisico’s Platform voor Duurzame Financiering DNB, p. 56, 2020, Werkgroep Klimaatrisico’s: bespreek als financiële instelling klimaatrisico’s met je klanten, 2020, dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/persberichten-2020/dnb389510.jsp.
  40. Climate Risk and the Financial Sector: Sharing Good practices, Werkgroep Klimaatrisico’s Platform voor Duurzame Financiering DNB, p. 56, 2020, Werkgroep Klimaatrisico’s: bespreek als financiële instelling klimaatrisico’s met je klanten, 2020, dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/persberichten-2020/dnb389510.jsp.
  41. Cameron Hepburn, Brian O’Callaghan, Nicholas Stern, Joseph Stiglitz and Dimitri Zenghelis, Will -19 fiscal recovery packages accelerate or retard progress on climate change?, Oxford Smith School of Enterprise and the Environment, Working Paper No. 20-02, 2020.
  42. S. Philippen en R. Kooloos, Red de economie en begin bij de planeet, Financieel Dagblad, 12 maart 2020, Long-Term Macroeconomic Effects of Climate Change: A Cross-Country Analysis, IMF, Working Paper No. 19/215, 2019.
  43. Green Recovery Business Statement, dsgc.nl/publications/Green%20Recovery%20Business%20statement%20ENG.pdf.
  44. OECD Policy Responses to Coronavirus (COVID-19), Building back better: a sustainable, resilient recovery after COVID-19, 2020, zie ook ING Build back better, ing.com/Newsroom/News/How-ING-can-help-build-back-better.htm.